Määräisyys ja objektin merkitseminen mordvalaiskielissä - Bernhardt, Mariann (fi=Turun yliopisto|en=University of Turku|, 2021)
Tässä väitöstutkimuksessa tarkastellaan määräisyyttä ja transitiivisuutta mordvalaiskielissä. Sekä määräisyys että transitiivisuus ovat hyvin tärkeitä keskusteluviestin muodostamisen kannalta: määräisyys osoittaa, onko kyse kuulijalle tutusta asiasta, ja transitiivisilla lauseilla kuvataan keskeisiä toimintoja. Mordvalaiskielissä määräisyydellä on olennainen asema transitiivisten lauseiden muodostamisessa, sillä se vaikuttaa niin nominin taivutusluokkaan kuin objektin sijan ja verbin konjugaation valintaan. Tutkimus pohjautuu laajaan kirjakieliseen aineistoon ersästä ja mokšasta. Aineiston avulla oli mahdollista kuvata nykykirjakielten rakenteita monipuolisesti. Tutkimukseni perustuu tekstiaineiston kvalitatiiviseen tarkasteluun, missä otan huomioon laajemman lausekontekstin tutkittujen rakenteiden lisäksi. Korpuksesta kerätty aineisto kertoo myös tiettyjen rakenteiden frekvenssistä toisiin verrattuna. Tekstiaineiston ohella olen haastatellut äidinkielisiä informantteja. Väitöskirjani käsittelee kolmea pääaihetta: määräisen taivutuksen käyttöä, objektin sijojen vaihtelua ja verbin konjugaation vaihtelun korrelaatiota aspektuaalisten oppositioiden kanssa. Osajulkaisuissa kiinnitän huomiota aikaisemmissa tutkimuksissa käsittelemättä jääneisiin sanaluokkiin ja verbien semanttisiin luokkiin, kuten erisnimiin, pronomineihin ja aistihavaintoverbeihin. Osatutkimuksista saadun uuden tiedon sidon aikaisempien tutkimusten tulosten kanssa yhteen yhteenvetoosassa, jossa tarkastelen määräisyyttä ja objektin merkitsemistä mordvalaiskielissä yleisemmällä tasolla. Tutkimus tuo uusia näkökulmia määräisyyden käsitteeseen, määräisen taivutuksen käyttöön, objektin sijojen vaihtelun kriteereihin ja aspektin vaikutukseen verbin konjugaation valintaan mordvalaiskielissä. Väitöskirjani tarkoitus on paikata mordvalaiskielten kielioppikuvauksiin jääneitä aukkoja ja tuoda esille uusia näkökulmia määräisen artikkelin käyttötavoista ja semantiikan ja muodon vuorovaikutuksesta.

Definiteness and differential object marking in Mordvinic In this doctoral dissertation, definiteness and transitivity are examined in the Mordvinic language branch. Both definiteness and transitivity are important in discourse: definiteness is a grammatical category encoding identifiability and transitive sentences describe basic actions. In Mordvinic, definiteness has a central role in constructing transitive sentences, as it influences the declension type of nouns, the choice of object marking and the conjugation types of verbs. The research is based on an extensive material in the literary languages of Erzya and Moksha. The material gave opportunities to examine the structure of the modern languages from different viewpoints. The material was analyzed qualitatively with considering the larger context of the researched structures. Furthermore, with the corpus material I could also show the frequency of different structures compared to others. The material was further complemented with interviews of native speakers. The dissertation is built around three central topics: the use of the definite declension, differential object marking and the correlation of verbal conjugation types with aspect. In the articles, I consider word classes and semantic classes of verbs, such as proper names, pronouns and perception verbs that have not been researched in detail before. The results of the articles are combined with previous research in the overview, where I consider transitivity and differential object marking from a general viewpoint. The dissertation brings new information on definiteness, the use of the definite declension, the criteria of differential object marking and on the correlation of aspect with the verbal conjugation types in the Mordvinic languages. The goal of the dissertation is to complement the ongoing research on Mordvinic languages and to bring forwards new perspectives on the use of definite articles and on the influence of semantics on linguistic structures.

Определенность и дифференцированное маркирование объекта в мордовских языках В настоящей работе рассматривается определенность и переходность в мордов-ских языках. Как определенность, так и переходность занимают центральное место в организации дискурса: определенность — грамматическая категория, указывающая на известные слушателю предметы, а предложения с переходными глаголами описывают ряд базовых ситуаций. В мордовских языках определенность играет значительную роль в оформлении переходных клауз, потому что она взаимодействует как с типом склонения и выбором падежа существительного в функции объекта, так и с выбором типа спряжения глаголов. Исследование основывается на обширном текстовом материале по эрзянскому и мокшанскому литературным языкам. В исследовании посмотрены тексты разных типов. При рассмотрении текстового материала для каждого примера учитывается расширенный контекст. Кроме того, корпус текстов позволяет оценить частотность сравниваемых конструкций. Текстовые материалы были дополнены данными анкетирования носителей мордовских языков. В диссертации рассматриваются три основные темы: употребление определенного склонения, дифференцированное маркирование объекта и соотношение спряжения глагола с аспектуальными категориями. В статьях, составляющих основу диссертации, основное внимание уделяется грамматическим классам слов и семантическим группам глаголов, не проанализированным подробно в предыдущих исследованиях: именам собственным, местоимениям и глаголам чувственного восприятия. Результаты, освещенные в статьях, сопоставлены с результатами предыдущих исследований, суммированными в обзоре. Определенность и дифференцированное маркирование объекта рассматриваются с применением единых подходов. Диссертация представляет новый взгляд на категорию определенности, на употребление определенного склонения, на явление дифференцированного маркирования объекта и на связь аспектуальных характеристик глагола с типом спряжения в мордовских языках. Цель работы — дополнить традиционные грамматические описания мордовских языков и осветить не рассмотренные ранее закономерности употребления определенного артикля, а также влияния семантической переходности на структуру предложения.